Over het algemeen kan ik niet precies uitleggen waarom sommige kunstwerken mij zo raken. Misschien zijn het de kleuren, de vormen, of de voorstelling – de manier waarop een middeleeuwse Maria naar het kind op haar schoot kijkt, de ijle mensfiguren van Giacometti, de gloeiende pulserende kleurvlakken van Rothko. Wat is het dan dat mij daarin zo ontroert? Want ontroering is het. Zo kan het gebeuren dat sommige mensen beginnen te huilen bij de aanblik van een doek van Rothko. De emoties kunnen nog heftiger, zoals bij de Franse schrijver Stendhal. In 1817 werd hij bij een bezoek aan Florence zo bevangen door de schoonheid van de stad dat hij ter plekke flauw viel. Dit ‘Stendhalsyndroom’ werd een van de personages in Proust’s romancyclus Op zoek naar de verloren tijd zelfs fataal. Bij het schilderij Gezicht op Delft van Vermeer peinst de schrijver Bergotte: “Zo had ik moeten schrijven. Mijn laatste boeken zijn te schraal, ik had verscheidene lagen kleur moeten aanbrengen, van mijn taal een kostbaarheid op zichzelf moeten maken, zoals dit kleine gele muurvlak”. Bergotte overziet zijn leven en krijgt het gevoel dat het veel minder waard is dan zo’n ‘petit pan de mur jaune’. Dan valt hij dood neer.
Maar waarom eigenlijk zou je willen uitleggen wat jou persoonlijk bij een kunstwerk zo aangrijpt? Laat iedereen dat zelf ervaren vind ik. Je kan hoogstens iets zeggen over de manier waarop Rothko bijvoorbeeld zijn kleuren heeft aangebracht, de manier waarop zijn werk in het museum is tentoongesteld. Meer weten is ook meer zien, dat is waar. Toch, wat zoveel mensen en ook mij in de schilderijen van Rothko zo aantrekt, fascineert of aangrijpt, is en blijft uiteindelijk een mysterieus iets. Het geheim van de kunst. Dat gold ook voor Rothko zelf. Ooit zei hij over zijn eigen werk het volgende: “Schilderijen moeten wonderlijk zijn. Op het moment dat een werk klaar is is de intimiteit tussen de creatie en zijn schepper voorbij. Hij is dan buitenstaander. Het schilderij moet voor hem, evenals voor ieder ander die het later zal ervaren, een openbaring zijn, een onverwachte ontknoping”.
449, Rothko
Of het werk van Rothko ook zo’n indruk gemaakt zou hebben op mensen uit een ander tijdperk, daar zullen we nooit achter komen. Wat we wel weten is dat er voor kunstenaars in de zeventiende eeuw vaste regels bestonden voor de weergave van bepaalde emoties. Die moesten herkenbaar zijn aan de houdingen en gezichtsuitdrukkingen van de personages die deel uitmaakten van de voorstelling op het doek. In speciale schildershandboeken stond tot in de details beschreven welke uitdrukking bij welke emotie hoorde.
De Heliaden bewenen de dode Phaëton, Nicolaes de Helt genaamd Stockade, 1656. Frans Halsmuseum Haarlem
In tegenstelling tot Rothko wisten schilders uit die tijd van tevoren precies welke emotie ze wilden overbrengen – of ze daarin slaagden hing af van hun kunde. Het werd zeer gewaardeerd door welgestelde tijdgenoten die hun werk graag kochten. Het is allemaal te zien op een interessante tentoonstelling in het Frans Halsmuseum. Maar als persoon uit de eenentwintigste eeuw lieten mij de in die tijd verbeelde emoties koud.
Grappig genoeg was dat ook het geval bij een tentoonstelling over emoties in de hedendaagse kunst. Voor mij hadden die met al of geen herkenbaarheid niets te maken, eerder met nietszeggendheid. De tranen van Bas Jan Ader op zijn video I am too sad to tell you vertellen mij niets over zijn verdriet of het mijne. (Net zo min als een schilderij van een huilend zigeunerjongetje) Ook de video van Bill Viola waarin een serie hevig aangedane mensen de revue passeren zonder dat duidelijk wordt waarom ze zo onthutst reageren, deed mij niets. Het is mij te expliciet en te bedacht. Wat moet ik ermee? Terwijl ik toch ook graag een potje mag huilen, bijvoorbeeld bij het zien van een stralend jong bruidspaar op de trappen van een stadhuis…
Still uit America’s Next Topmodel, Adriaan vd Ploeg, 2010-011-1, uit de serie roman holiday. 2010
https://www.youtube.com/watch?v=vUzBCl6iVoc
Te zien:
Mark Rothko, Gemeentemuseum Den Haag, tot 01-03-2015 (http://www.gemeentemuseum.nl)
Emoties, geschilderde gevoelens in de Gouden Eeuw, Frans Halsmuseum Haarlem, tot 15-02-2015 (http://www.franshalsmuseum.nl)
Emoties in de hedendaagse kunst, Gemeentemuseum Helmond, tot 11-01-2015 (http://www.gemeentemuseumhelmond.nl)
Kunst is overal 