Kunst is overal

Nu, met de dagelijkse berichten over de nietsontziende verwoestingen door Israël in Gaza en Libanon, moet ik denken aan Le Havre, waar wij deze zomer waren. Ook Le Havre werd ooit plat gebombardeerd omdat zich nog vijandelijke troepen in de stad zouden bevinden – die zich toen al grotendeels hadden teruggetrokken, zo bleek later. Bij het bombardement op Le Havre door de geallieerden in 1944, vlak na D-day, kwamen naar schatting 5000 burgers om. Dat heet collateral damage, ja jammer maar helaas, alles voor het goede doel. Dat was toen, en het gebeurt nu nog steeds…

Vóór de tweede wereldoorlog was Le Havre na Marseille de grootste havenstad van Frankrijk. Van daaruit vertrokken grote luxueuze oceaanstomers naar New York. Nog altijd is er vraag naar de art-deco posters van het vlaggenschip uit die tijd, de Normandie.

Tegenwoordig is Le Havre de grootste containerhaven van Frankrijk.

Na de oorlog moesten er voor de plusminus 80 000 mensen die dakloos waren in recordtempo woningen en voorzieningen komen. De architect Auguste Perret (1874-1954) met ervaring in het gebruik van geprefabriceerde elementen in gewapend beton, waarmee snel en goedkoop gebouwd kon worden, kreeg de leiding over de herbouw van de stad. Perret was al bekend vanwege zijn gebouwen van gewapend beton in Parijs, waaronder het art-deco Théâtre des Champs-Élysées, het Palais d’Iéna, het Mobilier National in de voormalige tuinen van de Manufacture des Gobelins. Als je in Parijs bent kan je die gebouwen natuurlijk stuk voor stuk gaan bekijken, maar in de collectie van het Cité de l’Architecture et du Patrimoine in het Palais de Chaillot (Place du Trocadéro), staan ze allemaal als model bij elkaar, samen met nog meer beroemde en bekende gebouwen. Vanaf het terras tussen de twee gebouwen van het Palais Chaillot heb je daar ook nog eens het mooiste uitzicht op de Eiffeltoren. 

De opbouw van een bijna totaal nieuw Le Havre duurde van 1946 tot 1964. Het is een mooi geheel geworden, met brede boulevards waarlangs rijen flatgebouwen met doorlopende balkons en arcades. Bij de term betonbouw denk je al gauw aan saaie en grauwe flatblokken, maar door het beton van Perret, dat hij liet vermengen met marmerpoeder, schelpen en vermalen baksteen, kregen de muren van zijn gebouwen een zachtroze tint; sommige lijken zelfs wel van wit marmer. De klassieke zuilen en kroonlijsten die Perret als reliëf op de strakke wanden liet aanbrengen geven cachet aan de flatgebouwen: kijk, dit zijn in geen geval uit grond gestampte woonblokken. 

Zijn ontwerp voor de nieuwe stad noemde Perret een Gesammt Kunstwerk, en dat is het ook.

Ter herinnering aan de slachtoffers van de geallieerde bombardementen ontwierp Perret de St. Joseph kerk, eveneens van zijn geliefde materiaal gewapend beton. Van buitenaf ziet de kerk er weinig toegankelijk uit, maar eenmaal binnen is het een en al flonkering en schittering door de ontelbare kleine glas- en-loodramen tot boven in de hoge toren.

Vreemd en spectaculair zijn de twee ‘vulkanen’ van Oscar Niemeyer (de hoofdontwerper van Brasilia, de nieuwe hoofdstad van Brazilië, die net als het nieuwe Le Havre in één keer werd gebouwd). In de kleine vulkaan bevindt zich de bibliotheek, in de grote vulkaan kan je naar de schouwburg.

Na de wederopbouw werd de stad gaandeweg verrijkt met kunstwerken. Een van mijn favorieten is het smalle huisje van Erwin Wurm, een benauwde woning waar je letterlijk je kont niet kan keren, als zinnebeeld van benauwd en burgerlijk wonen.

Aan het uitgestrekte plein tegenover het park met het kleine huisje verrijst het gigantische stadhuis. Het heeft wel iets weg van een afgedwaalde oceaanstomer uit vroeger tijden.

De meningen over le Havre zijn nogal verdeeld. In 2005 werd le Havre opgenomen door de UNESCO als Werelderfgoed, vanwege de moderniteit en de eenheid van zijn architectuur, maar in 2021 werd de stad uitgeroepen tot lelijkste stad van Frankrijk, nu juist vanwege zijn ‘trieste’ en ‘desolate’ gebouwen. Het is een kwestie van smaak. Toch is dat niet helemaal waar. Die smaak kan ook veranderen als je de moeite neemt om anders te kijken.

In 1872 schilderde Claude Monet de haven van Le Havre bij zonsopgang. Hij noemde het schilderij Impression, soleil levant. Een criticus die het op een tentoonstelling zag, vond het maar niks. Volgens hem was het inderdaad niet meer dan een impression, een impressie, een kladje. Impressionism werd daarna de geuzennaam voor de nieuwe stijl van schilderen, waarin kunstenaars een sfeer, een moment, wilden weergeven. Net als in het nieuwe medium van die tijd, de fotografie.

In de loop van de tijd werd het werk van die impressionistische schilders miljoenen waard en hangen reproducties van hun schilderijen in de vorm van posters, kaarten, verjaardagskalenders, aan de wanden van miljoenen huiskamers, slaapkamers en w.c’s.

Afbeelding Impression, soleil levant, 1872 van Claude Monet (1840-1926), Musée Marmottan, Parijs