Boltanski in de Oude Kerk, 2017. foto G.J. van Rooij
Wat maakt de installaties van Christian Boltanski zo aangrijpend? Het is de manier waarop hij anonieme doden een gezicht geeft, een jas, een naam. Zo houdt hij de herinnering levend aan de doden die wij niet eens kennen, meer nog dan namen op een grafsteen, een gedenkplaat of een monument. In museum De Pont heeft hij twee wanden behangen met foto’s, uitvergrote kiekjes eigenlijk, uit de jaren dertig. Het zijn foto’s van Joodse families, stelletjes, kinderen, daartussen foto’s van Duitse soldaten, officieren, sommigen met hun vrouw, kinderen. Toen nog springlevend en onwetend van wat er komen ging, maar wij weten dat maar al te goed. In 2010 legde hij in de grote zaal van het Grand Palais in Parijs rechthoekige perken aan van gedragen kledingstukken, en een gigantische kledingberg waaruit een grijper willekeurig stapels weghapte en weer terugwierp, kleding die ooit warme, levende lichamen omsloot. Het zijn beelden die je niet gauw vergeet. Het ziet er niet akelig uit, de naast elkaar uitgelegde kledingstukken, de hoge kledingberg, maar ze roepen wel afgrijselijke beelden op, oude krantenfoto’s van rijen uitgeteerde lichamen, stapels lijken, beenderen, onverdraaglijk gruwelijk.
Het geluid dat je hoort bij de video is een opname van het slaan van een hart.
Niet altijd verwijst het werk van Boltanski naar de verschrikkingen van de holocaust, maar wel naar vergankelijkheid, de dood. Jaren geleden begon hij met het verzamelen van oude telefoonboeken uit alle delen van de wereld, om te voorkomen dat het bewijs van het bestaan van tenminste een deel van de mensheid teloor zou gaan. Ik was ontroerd toen ik de naam van mijn vroegere buren op Curaçao terugvond. Die zijn al heel lang dood.
In de Oude Kerk in Amsterdam heeft Boltanski ook een installatie gemaakt over de dood. Van wat ik ken van Boltanski, vind ik dit een van zijn minst geslaagde projecten. Bij binnenkomst stuit je direct op hoge recht opstaande kisten overdekt met zwart landbouwplastic. Het moeten tombes voorstellen. Door de goedkoopte van het materiaal en de slordige afwerking lijkt het alsof ze even snel in elkaar gezet zijn, vreemde duistere gevaartes die het zicht benemen op de imposante ruimte van de kerk. Ook de houten figuren ertussen, met omgeslagen donkere jassen en een lamp als hoofd, waaruit een stem klinkt die in het Nederlands en Engels vragen stelt als ‘zeg eens, was je bang?’ of ‘zeg eens, was je alleen?’ doen nogal knullig aan. De stemmen klinken geforceerd, en waarom moest het perse tweetalig? Misschien ten gerieve van de toeristen, net als in de rest van de stad? Daarentegen is het beeld van de uitgespreide donkere jassen op de graven, met daarboven laaghangende kroonluchters indrukwekkend, net als de lege stoelen in het koor met jassen over de leuningen. Het zijn aangrijpende beelden. Zonder die hele rimram van zwarte kisten en empathisch gefluister had dit net zo goed een prachtige Boltanski tentoonstelling kunnen zijn.
WeerZien – de Pont 25 jaar, Tilburg, tot en met 18 februari
Christian Boltanski – NA, Oude Kerk Amsterdam, tot en met 29 april 2018
Kunst is overal 