Kunst is overal

Je kan het je haast niet meer voorstellen, het geloof dat kunst de wereld kan verbeteren. Begin vorige eeuw waren kunstenaars daar wel van overtuigd: met nieuwe vormen van kunst zou er een nieuwe mens ontstaan in een andere, een betere wereld. De oude wereld werd bestookt met strijdlustige manifesten en pamfletten. Zo schreef Malevich: “Gij wereldvernieuwers, voorziet uw voeten snel van meerwielige locomotieven en haast u vervuld van vuur naar ons…Gij wereldvernieuwers, vliegt in uw vliegtuigen. Ons vuur zal u het signaal om te landen geven. Schreeuwt in duizenden klanken over de radio in onze oren…” Moderne uitvindingen als auto’s, vliegtuigen, hoorden bij een nieuwe wereld evenals totaal andere kunstuitingen. Alles moest anders, weg met het oude, zoals verzinnebeeld in de opera De overwinning op de zon uit 1913, met decors en kostuums van Malevich. Daarin moet de zon als symbool van de oude (kapitalistische) wereld verdwijnen, bestaat de taal slechts uit klanken en ritmes en is de aankleding zuiver abstract. Die jaren, waarin de eerste wereldoorlog ontbrandde, de Russische revolutie losbarstte, Malevich in St. Petersburg zijn objectloze Zwarte Vierkant toonde en Tatlin zijn objecten van gips en ijzerdraad, toen Malevich en Tatlin elkaar in de haren vlogen over hun suprematische c.q. constructivistische opvattingen, waar in de kunst niets meer mocht verwijzen naar oude vormen en ideeën, toen er heftig gediscussieerd werd over de functie van kunst in de nieuwe (communistische) samenleving, kunstenaars zich beschouwden als de voorhoede van een revolutie op het gebied van de kunsten, dat moet toch een onvergelijkbaar spannende en opwindende periode geweest zijn.

Kasimir Malevich, Aeroplane Flying, 1915, (dated on reverse 1914) olie op doek, MoMa New York

Op de tentoonstelling over Malevich in het Stedelijk Museum is daar niet veel van te merken. Helaas. Het is een keurig overzicht van zijn oeuvre, van pointilisme tot suprematisme en terug naar realisme, schetsboekbladen met ‘de punaisegaatjes er nog in’, tijdgenoten, een nabootsing van het zaaltje waar het Zwarte Vierkant voor het eerst te zien was, maar het spreekt allemaal niet erg tot de verbeelding. Terwijl het gaat over verbeelding! Er springt alleen een vonkje over bij de film van een reconstructie van De overwinning op de zon. Daarop is te zien hoe in futurische kleding gehulde personages zich op grote wielen voortbewegen – zo rijden toeristen tegenwoordig op Segways door de stad.

[Victory] over the sun – worker

[Victory] over the sun – vijand

Segway Citytour Zurich – 2013

 De tentoonstelling Utopia, visies op een nieuwe wereld in De Lakenhal in Leiden bestrijkt ongeveer dezelfde tijd, maar wat een verschil. Hierin wordt echt duidelijk hoe enthousiast en vol overgave kunstenaars zich stortten op nieuwe vormen van expressie en hoe dat doorwerkte op alle mogelijke gebieden: behalve in de beeldende kunst ook in dans, film, architectuur, typografie, meubilair, gebruiksvoorwerpen. De tentoonstelling is een waar Gesamtkunstwerk, waarin alle aspecten van die periode van grote veranderingen aan de orde komen. Het gaat over de twee grote stromingen van die tijd, het Expressionisme en het Constructivisme; beide stromingen stonden een ‘nieuwe mens’ voor ogen. Expressionistische kunstenaars streefden naar een volledig geestelijke ontplooiing van de mens, waarbij verbondenheid met de natuur een grote rol speelde, constructivistische kunstenaars propageerden een nieuwe wereld waarin de techniek de natuur heeft overwonnen en de mensheid gelijkelijk profiteert van de verworvenheden. Er is veel te zien, ook onverwachte zaken. Zoals foto’s en een filmpje over de typisch expressionistische Ausdrucktanz, waarin luchtig geklede of zelfs naakte dansers  zich met geëxalteerde gebaren uitleven op een bergweide. Het doet nu wat lachwekkend aan, maar hiermee werd wel de basis gelegd voor de moderne dans. Ook de filmindustrie heeft veel baat gehad bij de ideeën uit het Expressionisme. Decors werden toegepast om de gemoedstoestand van de personages te benadrukken, bijvoorbeeld de sfeer van dreiging die uitgaat van een hoge scherp gerande muur of een gang die steeds nauwer wordt.  Wij zijn er allang aan gewend, maar toen was het nieuw. Wat jammer dat het ontwerp van architect Wijdeveld voor een Groot Volkstheater in het Vondelpark nooit werd uitgevoerd. Dan hadden we door de vulva de baarmoeder van de kunst kunnen betreden.

Centrale boulevard met groot volkstheater – Bron: archief H. Th. Wijdeveld, collectie NAi (1919-1920)

In de constructivistische kunst en ontwerpen wezen schuine lijnen naar de toekomst, naar een tijd waarin de technologie alles mogelijk zou maken. Datzelfde gold voor geometrische vormen, die stonden voor het nieuwe, die iedere associatie met ‘oude’ kunst, die van de elite, teniet zouden doen. Ook waren deze vernieuwende vormen in meubels en gebruiksvoorwerpen door hun eenvoud geschikt voor industriële productie, dus bereikbaar voor iedereen. Maar zoals het meestal gaat toonden de gewone mensen, het volk, voor wie het bedoeld was, weinig belangstelling voor welk avant-gardistisch ontwerp dan ook. In de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw vonden de ideeën afkomstig uit de Russische avant-garde, veel weerklank bij de Nederlandse Stijlgroep. Volgens de oprichter Theo van Doesburg was er een nieuw bewustzijn ontstaan , dat zich richtte op het universele en niet meer op het individu. De nieuwe ideeën werden ook toegepast in kinderspeelgoed: als kinderen van jongs af aan zouden spelen met verantwoord speelgoed zouden zij later als vanzelfsprekend bijdragen aan de beoogde nieuwe samenleving. In de architectuur werkt het constructivistische ideaal van openheid en transparantie in de vorm van strakke woningen met veel glas tot op heden nog steeds door.

ADO Poppenkamer, ontwerp Ko Verzuu, uitvoering ADO werkplaatsen Berg en Bosch Apeldoorn, 1926-1932, Particuliere collectie

Tentoonstelling Kazimir Malevich en de Russische Avant-garde, Stedelijk Museum Amsterdam, tot 2 februari 2014

Tentoonstelling Utopia, 1900-1940, visies op een nieuwe wereld, De Lakenhal, Leiden, tot 6 januari 2014