Aan de voet van de Franse Jura, bij het dorpje Arc-et-Senans ligt een wonderbaarlijk industrieel complex uit de achttiende eeuw. Via de toegangspoort kom je terecht op een grote halfronde grasvlakte, omgeven door een serie lage langgerekte gebouwen waartussen precies in het midden, tegenover de poort, een Griekse tempel met robuuste zuilen. Dat alles overkoepeld door een knalblauwe lucht met een enkel wit wolkje. Alsof je op het speelvlak staat van een immens groot openluchttheater. Het is van een grote schoonheid.
Saline Royale d’Arc-et-Senans
Zo was het ook bedoeld door de architect, Claude Nicolas Ledoux (1736-1806). Van Louis XVI kreeg hij opdracht voor de bouw van een zoutziederij, voor de fabricage van het ‘witte goud’ uit de mijnen in de Jura. Vanwege de schaarste en de basisbehoefte aan zout was het een kostbaar goed, dat de koning via belastingen veel geld opbracht. Het complex moest niet alleen een toonbeeld zijn van de rijkdom en het belang van de zout industrie, maar ook een plaats waar de arbeiders onder de best mogelijke omstandigheden zouden werken en wonen. Overeenkomstig de rationele ideeën van de Verlichting: dat het mogelijk moest zijn een samenleving te scheppen die zou leiden tot het welzijn en het geluk van iedereen. Daartoe zou ook bijdragen de aanblik van de schoonheid van de juiste verhoudingen van gebouwen en de omgeving. Vanuit de tempel, het hoge gebouw in het midden van de halve cirkel, hield de directeur toezicht op de werkplaatsen en de verblijven van de arbeiders. Voor hen ontwierp Ledoux communale huizen, met woonruimtes voor negen gezinnen elk, rondom een centrale houtkachel en gezamenlijke wasplaatsen en keukens. Jammer voor Ledoux, maar de meeste arbeiders bleven naderhand toch liever in hun eigen dorpen. Verder had hij een complete stad uitgedacht, die aansluitend op het industriële complex een hele cirkel zou beslaan, naar zijn idee “een vorm zo puur als die van de baan van de zon”. Het moest een ideale stad worden, met onder andere plaats voor een Tehuis van het Geluk, een Tempel van de Deugd en een Tempel der Herinnering. De functie van bedrijven en instellingen zou herkenbaar zijn aan de architecturale vorm, de zogenaamde ‘architecture parlante’. Zo was het huis van de opzichter van de bronnen van de rivier ontworpen als een buis over het water en had het bordeel een plattegrond in de vorm van een fallus. Het plan voor deze stad is nooit uitgevoerd. En wij zullen dan ook nooit weten in hoeverre de ideale stad van Ledoux werkelijk tot het geluk van haar inwoners heeft bijgedragen.
Maisons des Surveillants de la source de la Loue (projet)
Iets van de ‘sprekende architectuur’ van Ledoux is zichtbaar in de muren en de toegangspoort van de voormalige zoutziederij: ronde openingen als buizen waaruit versteend zout stroomt; de uit ruwe stenen opgebouwde poort moet de ingang van een zoutmijn voorstellen.
Ville Idéale de Chaux, Saline royale
Het ontwerp van Ledoux voor een ideale stad waarin alle functies zijn uitgedacht, diende als voorbeeld voor een aantal idealistische ondernemers in de negentiende eeuw. Zoals het industriële complex La Familistère bij het stadje Guise in Noord Frankrijk, in 1856 opgericht door ijzerfabrikant Godin. Op basis van de ideeën van Ledoux en de geschriften van de utopisch socialist Charles Fourier, liet Godin voor zijn arbeiders woningen als ‘werknemerspaleizen’ bouwen, scholen, een crèche, gemeenschappelijke eetzalen, winkels, een theater, zelfs een zwembad. De fabrikant zelf woonde er ook met zijn gezin. Het complex werd in de jaren tachtig opgeknapt en is nu historisch erfgoed.
Familistère de Guise
In zijn eigen tijd werd de architectuur van Ledoux door het gewone volk absoluut niet gewaardeerd. Hij ontwierp immers ten dienste van de koning, die het volledige profijt had. De zoutziederijen leverden met de door de bevolking zo gehate zoutbelasting goud geld op, net als de door Ledoux ontworpen tolhuizen in de muur rondom Parijs. Bij het uitbreken van de Revolutie werden die dan ook als eerste gesloopt. De koning verloor zijn hoofd onder de guillotine en Ledoux belandde in de gevangenis. Na een jaar kwam hij vrij, maar de rest van zijn leven heeft hij geen enkele opdracht meer gekregen.
zie verder:
Kunst is overal 