In het Cobra museum hangen ze allemaal: de drippings van Pollock, de zwarte vegen van Kline, de subtiele kleurvlakken van Rothko, de ruige collages van Burri. Het is een mooi weerzien. De grote abstracten uit de jaren vijftig, toen een sensatie, nu al sinds tijden bijgezet in de canon van de kunstgeschiedenis. Het is een feest der herkenning, maar ook gedateerd. Gewend als we zijn aan alle mogelijke soorten kunst, figuratief en non-figuratief, performances, installaties, video’s, kijken we er niet meer van op. Jammer dat we niet meer met de ogen van toen nog eens de schok van het nieuwe kunnen ervaren. Zoals indertijd de bezoekers van het Stedelijk in Amsterdam – nog maar net bekomen van de wilde expressionistische schildertrant van Cobra – bij de eerste confrontatie met de enorme vorm- en structuurloze doeken van de Abstract Expressionisten, de Colourfield Painters en de Informelen. Het leidde tot heftige discussies. Voorstanders beschouwden het als echte avantgarde kunst, symbolisch voor de ultieme vrijheid van de kunstenaar om nieuwe wegen in te slaan, tegenstanders noemden het modieuze en nietszeggende kunstmakerij, een kwestie van ‘de nieuwe kleren van de keizer’. Alles bij elkaar was het te danken aan Willem Sandberg, de directeur van het Stedelijk, dat men toen in Nederland met de nieuwste ontwikkelingen op kunstgebied kennis kon maken. Daarna had het Stedelijk jarenlang een wereldnaam als museum van avantgarde kunst. (Zal die tijd weer komen? Onze hoop is gevestigd op Beatrix Ruf.)
Number 8, olieverf, emaille, aluminiumverf, Jackson Pollock, 1949, (86.6 x 180.9 cm) Neuberger Museum of Art, Purchase College, State University of New York,
Abstracte kunst was lange tijd richtingbepalend in de kunstwereld. In Amerika waren het de toonaangevende recensenten Clement Greenberg (“ De Abstract Expressionisten hanteren een abstracte beeldtaal met een emotioneel geladen verfbehandeling, zonder referentie naar de buitenwereld”) en Harold Rosenberg (” Het doek is geen representatie maar een voortzetting van de geest van de kunstenaar”), die zorgdroegen voor een theoretische onderbouwing. Mede door hun toedoen werden het Abstract Expressionisme en de Colourfield Paintings (doeken met monochrome kleurvlakken) al snel beschouwd als de belangrijkste kunststromingen van die tijd, dus ook interessant voor musea en kunstverzamelaars. De kunstenaars voeren er wel bij. Tegenwoordig brengen de Abstract Expressionisten en de Colourfield Painters astronomische bedragen op. Het schilderij Black Fire van Barnett Newman uit 1961 werd onlangs bij Christie’s in New York geveild voor 84 miljoen dollar. Dat heeft niets meer met kunst te maken.
Black Fire I, 1961, Barnett Newman
De Franse kunstcriticus Michel Tapié betitelde in 1950 abstracte beeldtaal die zonder vooropgezet doel tot stand kwam en waarbij vaak gebruik werd gemaakt van toevallig voorhanden materialen als Art Informel. Tot de zogeheten Informelen behoorden onder anderen Jean Fautrier, Jean Dubuffet, Pierre Soulages, Alberto Burri, Antoni Tàpies. Over zijn manier van werken zei Soulages eens: “Als ik aan een schilderij begin weet ik niet wat ik ga maken. Ik kom pas te weten wat ik zoek als het schilderij waaraan ik bezig ben mij tijdens het werken de weg wijst”. Dat doet denken aan de jazzmuziek in de jaren vijftig, waarbij de musici ter plekke improviseerden en het resultaat afhing van de reacties van andere musici, de sfeer, de omgeving en hun eigen humeur. In hun atelier draaiden kunstenaars toen veelvuldig Charlie Parker, Miles Davis, John Coltrane om een paar te noemen. Het waren leeftijdgenoten.
Combustione Plastica, Alberto Burri, 1958, acryl, plastic, brandvlekken
From the Guggenheim Collection to the Cobra Museum of Modern Art, tot 31 augustus 2014, Cobra Museum, Amstelveen
Kunst is overal 