Beelden van stoere arbeiders met de blik op de toekomst gericht, de boodschap is duidelijk. Zo duidelijk dat je er niet warm of koud van wordt, hoogstens nostalgisch, ach ja, dat was vroeger. Of het beeld van een brandende kaars achter prikkeldraad, o ja, gauw wat geld overmaken aan Amnesty en dat is het dan. Omdat je de bedoeling direct begrijpt hoef je er niet verder over na te denken. Dat maakt kunst met een boodschap vaak zo saai. Het spannende van kunst is nu juist dat je verbeelding wordt aangesproken, het raadselachtige, dat wat niet precies in woorden te vangen is. Kunst is per definitie belangeloos, stelde Kant ooit, kunst wil slechts kunst zijn, zonder enig doel, waardoor je als toeschouwer in staat bent het kunstwerk ten volle beschouwen. Dat spreekt mij wel aan, zomaar kunst, waar je je onbelemmerd aan over kan geven. Liever dan in een kader geperste kunst: naar een thema, een manifestatie, het zoveeljarig bestaan van het een of ander.
Er zijn uitzonderingen. Zoals het werk van de Australische kunstenaar Gordon Bennett. Hij wil wel degelijk een boodschap overbrengen, maar dat doet hij op zo’n manier dat je blijft nadenken en je afvragen waarom het werk je zo boeit. Bennett laat zien hoe het is om als Aboriginal eigenlijk niet te mogen bestaan. In een performance op video slaat hij zichzelf met een grote zweep, het gaat door merg en been, in scherpe letters staan in rode verf op een zwart fond scheldwoorden voor Aboriginals gekerfd. Als weerwoord op het monopolie van de westerse cultuur eigent hij zich overbekende beelden uit de westerse kunstgeschiedenis toe, die hij in intrigerende beelden verwerkt. Stripachtige figuren, gebaseerd op stereotiepe representaties van aboriginal kunst, klampen zich vast of willen zich bevrijden? uit een Mondriaanraster; het ontroerende beeld van een witte Narcissus, aangeraakt door zijn zwarte evenbeeld, zijn graffiti-achtige Notes to Basquiat als commentaar op identiteit en gebeurtenissen in de wereld. Er is ook abstract werk van hem te zien, bedoeld als een hommage aan een groot schilder als Frank Stella, maar ook aan de talloze in de westerse kunstwereld onbekende aboriginal kunstenaars. Alles bij elkaar een prachtige tentoonstelling. Ook Bennett is een groot schilder.
a Dingo Stole my Baby, Gordon Bennett, 1997
Outsider / Insider, the Art of Gordon Bennett, in het AAMU, Museum voor hedendaagse Aboriginal kunst, Oudegracht 176, Utrecht, tot 6 januari volgend jaar.
zie www.aamu.nl
Boeiende kunstenaars met een boodschap zijn er ook in het Van Abbe in Eindhoven. Er is werk van Lissitzky, de visionaire kunstenaar met zijn geloof in de toekomst van de Sovjetmaatschappij. Met zijn abstracte ‘Prounen’ (‘ontwerpen voor de bekrachtiging van het nieuwe’) stelde hij zich voorwerpen en zelfs zwevende steden in de ruimte voor. In de nieuwe maatschappij zou alles mogelijk worden. Het werk zou door machines worden overgenomen, de mensen zouden samenwonen in speciaal voor hen ontworpen ‘cellen’ met gemeenschappelijke voorzieningen, voor iedereen was een beter leven in de toekomst weggelegd.
Sla de witten met de rode wig, 1919/1920, El Lissitzky
Versla de Witten met de rode Wig, El Lissitzky,1919
Daarnaast levert het echtpaar Kabakov commentaar op de door Lissitzky gepropageerde heilstaat. Met mooie tekeningen, maquettes en installaties laten ze zien hoe de idealen van de ‘nieuwe maatschappij’ in de praktijk voor hen uitpakten. Zoals de installatie van een gemeenschappelijke keuken met drie wasbakken naast elkaar. Smerige pannen in de wasbakken, op de muur een briefje : “van wie zijn deze pannen?” Een doos met zorgvuldig beschreven rotzooi verbeeldt de in stukken uiteen gevallen utopie. Tegenover het naar de hemel reikende Monument voor een leider, het ontwerp voor een spreekgestoelte voor Lenin van Lissitsky, staat het Ontwerp voor een monument voor een tiran van de Kabakovs. De tiran staat verloren op de rand van een plateau, achter hem een hoge lege sokkel.
Na al die jaren is de vormentaal van Lissitsky, of El Lissitsky zoals hij zich graag noemde, nog even fascinerend. Het is de boodschap al lang ontstegen. Het is de vraag hoe lang het werk van de Kabakovs stand zal houden. Misschien als tijdsbeeld, maar kunsthistorisch?
Tentoonstelling Radically Yours! Utopie en werkelijkheid, Lissitzky – Kabakov, tot 28 maart 2013.
Van Abbemuseum, Bilderdijklaan 10, Eindhoven.
Kunst is overal 