Er is bijna geen ontkomen aan. Straatnamen, plaatsen van herdenking, de lege plekken, de nazi’s, jodendeportaties, de oorlog, De Muur, er is zoveel wat herinnert aan de (verschrikkelijke) geschiedenis van de twintigste eeuw. Neem het gebouw van de Rijksdag, ooit de zetel van het grote Duitse Keizerrijk, na de capitulatie in 1918 podium van revolutie en kortstondige democratie; in 1933 de aangestoken brand en de machtsovername door de nazi’s; in 1945 staat de Russische vlag op het kapot geschoten gebouw. Volgde de scheiding tussen Oost- en West- Berlijn en vanaf 1961 vlak langs het halfhartig gerestaureerde lege gebouw De Muur. Na de Wende, de grote ommekeer, werd het onder leiding van de Britse architect Norman Foster volledig gerestaureerd en vernieuwd. Sinds 1999 zetelt hier weer het Duitse parlement. Ook heeft het nog even te kijk gestaan als een groot cadeau van inpakkunstenaar Christo. De Rijksdag, theater van de Duitse geschiedenis. Wij, het gewone volk, mogen de stralende glazen koepel betreden. De stad ligt aan onze voeten.
Een heftige confrontatie is het Joodse Museum van de Amerikaanse architect Daniel Libeskind. Het strenge plaatstalen gebouw vormt zowel een bliksemschicht als een gebroken davidster. Daarbinnen drie gangen: de ene naar beneden, naar de lege, asgrauwe toren van de Holocaust. Hoog bovenin de toren een smalle lichtspleet. De schoorsteen van een crematorium? De tweede gang, van de Exil, loopt omhoog. Rechtdoor naar een blinde muur, linksaf naar een tuin, een doolhof met hoge muren. De derde gang, die van de Continuïteit, voert langs de geschiedenis van de joden in Duitsland.
Sinds de opening van het Joodse Museum staat Daniel Libeskind bekend als de ‘architect van het gedenken’. Het is dan ook niet zo vreemd dat hij de opdracht verwierf voor een gebouw ter herinnering aan 9/11 in New York. Freedom Towers heet zijn ontwerp. Dichterbij huis (voor ons dan) bevindt zich in de polder tussen Almere en Lelystad zijn Land Art Project Garden of Love and Fire uit 1997: drie smalle kanalen, een strook zwart grind met een sculptuur van aluminium wanden en een voetgangerspad. “De labyrintische aluminium sculptuur symboliseert de ontdekkingstocht tijdens het menselijk leven. Dwalen door dit abstracte en vereenvoudigde labyrint leidt tot een confrontatie met obstakels en momenten van benauwend onbehagen terwijl de volgende afslag weer open en vol mogelijkheden is”, zegt de folder van Museum de Paviljoens in Almere. Elke zondag in mei en juni 2012 organiseert dit museum de dagtocht Land Art in Flevoland, o.a. naar dit kunstwerk.
In de Neue Nationalgalerie, het laatste ontwerp van Mies van de Rohe – een van de grote aanvoerders van het modernistische bouwen, de bouwstijl die uiteindelijk zo veel dodelijk saaie woonblokken heeft opgeleverd – bekeken we de overzichtstentoonstelling Panorama van Gerhard Richter. Ook zijn werk is verbonden met de geschiedenis van Duitsland. In de jaren vijftig kreeg hij aan de kunstacademie in Dresden een opleiding als figuratief schilder in de sociaal-realistische stijl – de enig toegestane stijl in de voormalige DDR. Toen hij in 1959 tijdens de Documenta in Kassel voor het eerst kennis maakte met het werk van ‘action painter’ Jackson Pollock en de doorsneden doeken, de concetto spaziale, van Lucio Fontana, ging er een andere wereld voor hem open. Reden voor hem om in 1961, vlak voor de bouw van De Muur, uit de DDR naar West-Duitsland te vertrekken. Het bijzondere aan het werk van Richter is zijn semi-realistische stijl, meestal naar foto’s uit kranten en tijdschriften, met als resultaat vage kleuren- of zwartwit-afbeeldingen met een grijzig waas, als van onscherpe foto’s. Zoals de serie Oktober 18, 1977, vijftien ‘historie’ doeken naar aanleiding van de dood van drie leden van de RAF (Rote Armee Fraktion) in de Stuttgart-Stammheim gevangenis, ook een zwarte bladzijde in de Duitse geschiedenis. Deze serie hangt in de Alte Nationalgalerie. Daarnaast schildert Richter manshoge abstracte doeken, een feest van kleur. Gerhard Richter, Panorama, tot 13 Mei in de Neue Nationalgalerie.
Te vinden op Internet:
Norman Foster en de Rijksdag op: retro.nrc.nl/W2/Lab/Profiel/Rijksdag/architectuur.html
Judisches Museum Berlin: www.jmberlin.de/
Museum De Paviljoens, Odeonstraat 3, 1325 AL Almere, +31365450400
Gerhard Richter: www.gerhard-richter.com/
Kunst is overal 